Braille Kitaplarını Kataloglama: İlkeler, Standartlar ve MARC 21 Örnekleri
Braille (kabartma) kitaplar, görme engelli bireyler için hayati bir bilgi kaynağıdır. Librarianship Studies & Information Technology web sitesinde yayınlanan Cataloging Braille Books: Principles, Standards, and MARC 21 Examples başlıklı makalede de detaylandırıldığı üzere; bu materyallerin doğru şekilde kataloglanması, kütüphanelerde erişilebilirliği, keşfedilebilirliği ve etkin kullanımı sağlar. Braille kitapların kataloglanması, standart bibliyografik ilkeleri takip ederken format, fiziksel özellikler ve erişilebilirlik detaylarına da özel bir dikkat gerektirir.
Bu yazıda, söz konusu kaynakta ele alınan temel ilkeleri, kataloglama standartlarını ve pratik örneklerle MARC 21 alan kullanımlarını derledim.
Braille Kitapları İçin Kullanılan Standartlar
Braille materyalleri, diğer kütüphane kaynaklarına uygulanan uluslararası standartlarla kataloglanır ancak formata özgü detaylara ayrıca dikkat edilir.
Başlıca Standartlar:
- RDA (Kaynak Tanımlama ve Erişim): Braille kaynaklarını tanımlamak için tercih edilen standart.
- AACR2: Eski kayıtlarda kullanılan standart.
- MARC 21: Bibliyografik veriler için kodlama standardı.
- LCSH (Library of Congress Subject Headings): Konu başlıkları listesi.
- DDC / LCC: Sınıflama sistemleri.
Kataloglamada Dikkat Edilmesi Gereken Temel Hususlar
- Eser Adı ve Sorumluluk Bildirimi: Başlığı Braille başlık sayfasında göründüğü gibi aktarın. Eserin Braille formatında olduğunu Genel Materyal Belirteci (AACR2) veya İçerik Türü (RDA) kullanarak belirtin.
- Baskı Bildirimi: “Braille baskısı” veya “2. Kademe Braille” (Grade 2 Braille) gibi özel baskı bilgilerini kaydedin.
- Yayın Detayları: Yayıncı genellikle ulusal körler matbaaları veya sivil toplum kuruluşları olabilir. Yer ve tarih standart kurallara göre girilir.
- Fiziksel Niteleme: Braille kitaplar genellikle birden fazla ciltten oluşur, geleneksel sayfa numaraları yoktur ve detaylı fiziksel tanımlama gerektirir.
- Notlar Alanı: Braille kademesi (Kademe 1 / Kademe 2), üretim yöntemi (kabartma, termoform) ve okuma ortamı gibi önemli notları ekleyin.
- Konu Erişimi: Standart konu başlıklarını kullanın ve “– Braille kitapları” gibi biçim alt başlıkları ekleyin.
Braille Kitapları İçin MARC 21 Alanları ve Örnekler
Aşağıda, Braille kitap kataloglarken kullanılan temel MARC 21 alanlarına dair örnekler verilmiştir:
- Leader ve Sabit Alanlar:
Leader/06: a (Dil materyali)
008/23: f (Braille) - 245 – Eser Adı:
245 10 $a Kütüphane bilimine giriş $h [braille] / $c yazan S. R. Ranganathan. - 250 – Baskı Bildirimi:
250 ## $a Braille baskısı. - 264 – Yayın Bildirimi:
264 #1 $a Ankara : $b Altı Nokta Körler Derneği, $c 2023. - 300 – Fiziksel Niteleme:
300 ## $a 5 cilt (sayfasız) : $b braille ; $c 30 cm. - 336, 337, 338 – RDA Alanları:
336 ## $a metin $b txt $2 rdacontent
337 ## $a aracısız $b n $2 rdamedia
338 ## $a cilt $b nc $2 rdacarrier - 500 – Genel Not:
500 ## $a Grade 2 Braille. - 546 – Dil Notu:
546 ## $a Metin Türkçe Braille alfabesindedir. - 650 – Konu Ek Girişi:
650 #0 $a Kütüphane bilimi $v Braille kitapları.
Karşılaşılan Zorluklar ve Önemi
Braille kitapları kataloglarken; tek bir eserin çok sayıda ciltten oluşması, başlık sayfalarındaki bilginin sınırlı olması ve erişilebilirlik odaklı notlara duyulan ihtiyaç gibi zorluklarla karşılaşılabilir. Ancak doğru kataloglama; görme engelli kullanıcılar için erişimi artırır, OPAC (kütüphane kataloğu) taramalarında kaynak keşfini kolaylaştırır ve kapsayıcı kütüphane hizmetlerini destekler.
Kısa Bir Tarihçe
Louis Braille tarafından 1829’da icat edilen Braille alfabesi, görme engelliler için okumada devrim yaratmıştır. İlk tam uzunluktaki Braille kitabı 1837’de basılmıştır. Kütüphanelerde Braille materyallerinin merkezi kataloglaması ise 20. yüzyılın ortalarında başlamış ve zamanla dijital kataloglara evrilmiştir.
Sonuç
Braille kitapların kataloglanması, kütüphane teknik hizmetlerinde uzmanlık gerektiren ancak çok önemli bir görevdir. RDA ilkelerini uygulayarak ve MARC 21 alanlarını doğru kullanarak kütüphaneler, Braille kaynaklarının koleksiyonlarına düzgün bir şekilde entegre edilmesini ve herkes tarafından erişilebilir olmasını sağlayabilir.
